ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨਾ ਕਬੂਲ ਕੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜਾ ਤੱਕ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੱਤਰਕਾਰ 'ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀਆ'

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੇ ਫਾਊਂਡਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੰਪਾਦਕ ਪਰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਦਾਰੀਆਂ ਕਰਕੇ 'ਐੱਚ.ਟੀ' ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਏ ਫਰੀਡਮ ਫਾਈਟਰ ਪੱਤਰਕਾਰ 'ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ'

ਕੁਝ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸਜਾਵਾਂ, ਕੋਰਟ ਨੋਟਿਸ, ਕੋਰਟ ਕੇਸ ਧਮਕੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੈਡਲ ਬਣ ਗਏ, ਪਰ ਕੁਝ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਧਮਕੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਈ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬਣ ਗਏ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਰਕ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਆਪਾਂ ਅਜਿਹੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਈਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਖ਼ਬਾਰ 'ਅਕਾਲੀ' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਨਿਭਾਇਆ। ਅੱਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੈ 'ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼' ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਸਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਬਿਰਲਾ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਨਿਧੜਕ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ, ਫਰੀਡਮ ਫਾਈਟਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ 'ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ'। -ਮੁੱਢ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ-

ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਬੋਹਰੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 1878 ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਲਖਮੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਕੰਬੋਜ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਨਵੀਂ ਬਸਤੀਕਰਨ ਤੇ ਤਹਿਤ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਕਈ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਇਹ ਚਨਾਬ ਕਾਲੋਨੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲੋਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਪੈਤ੍ਰਿਕ ਪਿੰਡ ਬੋਹਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਹੀ ਬੋਹਰੂ ਚੱਕ ਨੰਬਰ 18 ਰੱਖਿਆ। ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ 1901 ਨੂੰ ਨਿਜ਼ਾਮਪੁਰ ਦੇ ਸ. ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਟੀ ਬੀਬੀ ਸੰਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। -ਪੜਾਈ- ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਈ ਸ਼ਾਹਕੋਟ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਬੀਏ ਆਨਰਜ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੀਟੀ ਦੀ ਪੜਾਈ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। -ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ- ਇਕ ਵਾਰ ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੂੰ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦੀ ਅਸਾਮੀ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛੇ ਹੀ ਕੁਰਸੀ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਬਹਿਸ ਛਿੜ ਗਈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਨਾਂ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਏ ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਪੋਸਟਲ ਸਰਵਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਅਸਾਮੀ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀਨੀਅਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਬੁਲਾਇਆ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਰਸੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਰਵਾਈ ਲੱਗੀ, ਉਸ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਸਨਮਾਨ ਇਹ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਧੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰੇ। -ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜੱਦੋ ਜਹਿਦ-

ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰ ਨੇ ਚਨਾਬ ਕਾਲੋਨੀ ਵਸਾਉਣ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਨਿਭਾਇਆ। ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਏ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ 'ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ' ਪਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਵੇਸਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਰਈਸ ਵਰਗੇ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਸੰਸਥਾ 'ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੰਗਮੈਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ' ਬਣਾਈ। ਇਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਗੰਜ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਇਕ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। -ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ 'ਸਿੱਖ ਢੰਡੋਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਤੇ ਅਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕਰਾਉਣਾ-

ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਅੱਤ ਦੀ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਸੀ। ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦੀ ਫ਼ੌਰੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ 'ਸੱਚਾ ਢੰਡੋਰਾ' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ-ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲੇਖ ਛਾਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਟਿਕਾ ਸਾਹਿਬ (ਵਲੀ ਅਹਿਦ) ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਬੇਮਿਸਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ 'ਸੱਚਾ ਢੰਡੋਰਾ' ਵਿਚ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਅਤੇ ਟਿਕਾ ਸਾਹਿਬ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਟਿਕਾ ਸਾਹਿਬ 1906 ਤੋਂ 1908 ਤੱਕ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ ਦੇ ਖਰੜੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਮੀਖਿਆ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1908 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਟਿਕਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਏ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਬਿੱਲ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ 1909 ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਨਾਮਕ ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ 1909 ਦੇ ਪਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ। -ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਰਾਹੀਂ ਰਕਾਬਗੰਜ ਕੰਧ ਮੋਰਚਾ ਲਈ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ-

ਸ: ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ, ਸ: ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ ਦਿ ਅਕਾਲੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਡੇਲੀ) ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਰਕਾਬਗੰਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਦਿ ਅਕਾਲੀ ਵਿਚਲੇ ਲੇਖਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਗੰਜ ਮੋਰਚੇ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। -ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਫੇਰ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ-

ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਚੰਗੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਇਲਪੁਰਾ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲਾਇਲਪੁਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇਕ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ, ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਸ: ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ: ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੋਕ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਲਾਇਲਪੁਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਬਣ ਗਿਆ। ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੋਰ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਚੱਕ ਨੰਬਰ 41 ਝੰਗ ਬ੍ਰਾਂਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਸਾਂਗਲਾ ਹਿੱਲ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਨਵਾਨਾ ਪਿੰਡ (ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ), ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਕੁਟੀਆ ਬਾਬਾ ਚੇਤਨ ਦਾਸ (ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ), ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਸਕੂਲ ਜੈ ਚੱਕ (ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ), ਕੌਮੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਜਿਹਲਮ, ਕੌਮੀ ਕਾਲਜ ਜਿਹਲਮ ਆਦਿ ਸਰ ਸਿਕੰਦਰ ਹਯਾਤ, ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕੌਮੀ, ਸਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਕਾਜ਼ੀ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਆਦਿ, ਸ. ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੇ ਕੁਝ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ। ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਕੰਬੋਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਖਾਣੇ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਦੇ ਬਦਲੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਦਿੱਤੀਆਂ। -ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜਾ ਹੋਣੀ-

13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਦੇ ਜੱਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਸਾਕੇ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ, ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਲਾਇਲਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੇੜੇ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਅਤੇ ਟੈਲੀ ਗਰਾਫ਼ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਅਣਸੁਖਾਵੀਂ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰੀ। ਪਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੁੱਕੇ ਫੂੰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 2-3 ਲੋਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸੜ ਗਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸੀ। 22 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਤੜਕੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਸ਼ੀਨ-ਗੰਨਾਂ ਨਾਲ ਲਾਇਲਪੁਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਸਮੇਤ 12 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਲਾਇਲਪੁਰੀ 'ਤੇ ਅੱਗਜ਼ਨੀ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤਹਿਤ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋਸ਼ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪਰ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, ਸੀ.ਆਰ. ਦਾਸ ਅਤੇ ਪੰ. ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਵੱਲੋਂ ਨਿਭਾਈ ਭੂਮਿਕਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰਕਾਰੀ ਐਲਾਨ ਤਹਿਤ, ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਜੁਰਮਾਨੇ ਅਤੇ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਮਾਲਵੀਆ ਵਰਗੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਕੇਸ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ 1200 ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨੇ ਅਤੇ ਡੇਢ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ, ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੁਰਮਾਨੇ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਗਿਰਵੀ/ਵੇਚ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। -ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ -

ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ: ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ, ਸ: ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਸ: ਗਿਆਨੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ, ਸ: ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ (ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ), ਸ: ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ: ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸ: ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਅਕਾਲੀ ਫੁਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ‘ਅਕਾਲੀ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਸਿਆਸੀ ਆਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਅਕਾਲੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਕ 21 ਮਈ 1920 ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਛਪਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਨੋਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੰਥਕ ਕੰਟਰੋਲ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪੰਥਕ ਕੰਟਰੋਲ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਗੰਜ, ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਢਾਹੀ ਗਈ ਕੰਧ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ, ਸਿੱਖ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਚੋਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਰਦੂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 'ਅਕਾਲੀ' ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਦਲੇਰ ਸਨ ਕਿ ਕੁਝ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਮਾਰਚ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ। ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ 'ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਨ ਲਹਿਰ' ਲਈ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਮ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਵਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ। ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਨ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਬਣਾਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਲੀ ਵਰਗੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਆ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵਿਕਲਪਿਕ ਸਮੀਕਰਨ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ। -ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਸਜਾ ਹੋਣਾ-

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਲਈ ਇੱਕਜੁੱਟ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ-ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ-ਵਿਰੋਧੀ, ਫ਼ਿਰਕੂ-ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਪੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਂਝਾ ਮੋਰਚਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਅਣਥੱਕ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ, ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ (ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੰਗ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਧਾਰਮਿਕ-ਸਿਆਸੀ ਵਿੰਗ) ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 15-16 ਨਵੰਬਰ 1920 ਅਤੇ 14 ਦਸੰਬਰ 1920 ਨੂੰ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ 'ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ' ਵਿਚ ਮੀਲ ਦਾ ਪੱਥਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰ (ਅਰਥਾਤ ਅਕਾਲੀ) ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 'ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ' ਵੀ 'ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ' ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੂੰ 'ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ' ਅਤੇ 'ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ' (ਅਰਥਾਤ ਅਕਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ-ਸਿਆਸੀ ਵਿੰਗ) ਦਾ ਮੋਢੀ ਪਿਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਾ ਮਿਲਵਰਤਨ ਲਹਿਰ (ਨਾ ਮਿਲਵਰਤਨ ਲਹਿਰ) ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ 10-12 ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਧਾਰਾ 124-ਏ ਤਹਿਤ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੂੰ 1922 ਵਿਚ ਭੜਕਾਊ ਸਮਗਰੀ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। -ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਉਰਦੂ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ- 1923 ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਅਕਾਲੀ (ਉਰਦੂ) ਅਖ਼ਬਾਰ ਕੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 1929-30 ਤੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਬਰੇਕਾਂ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਪਰ 1930 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਤੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। -‘ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ-

ਪੰਡਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ, ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾ. ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ 'ਅਕਾਲ ਦਾ ਏਜੰਡਾ' ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ 'ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ' ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਬੋਰਡ ਨੇ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਬੋਰਡ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਅਤੇ ਸ: ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਕਦਮ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ ਜਦੋਂ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਇਤਰਾਜ਼ਯੋਗ ਸਮਗਰੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਧਾਰਾ 124-ਏ ਤਹਿਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ ਯਤਨ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਪਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ‘ਪੰਜ ਲੱਖ’ ਦਾ ਚੰਦਾ ਮੰਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸਟਾਕਟਨ (ਅਮਰੀਕਾ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਸੰਸਕਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ 1,50,000 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ 70,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਸ: ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਚੈਂਚਲ ਸਿੰਘ (ਜੰਡਿਆਲਾ, ਜਲੂਰ) ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

ਪੰਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਕੇ ਐੱਸ ਪਾਨੀਕਰ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ। ਦੇਵਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਵੀ ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਪੈਨਲ ਵਿਚ ਸਨ। ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਖ਼ੁਦ ਸਨ। ਉਦਘਾਟਨੀ ਸਮਾਰੋਹ 15 ਸਤੰਬਰ 1924 ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾ ਅੰਕ ਨਵਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਦਿੱਲੀ (ਹੁਣ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ਾਰਦਾ ਨੰਦ ਮਰਗ) ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੰਦਭਾਗੀ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ: ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਵਰਗੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿੱਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਕੋਕੜੂ ਵਾਂਗ ਰੜਕਦਾ ਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣਿਆਂ ਦੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਤਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਕਾਫ਼ੀ ਛਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਪੰਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੂੰ ਵੇਚਣੀ ਪਈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੰਡਤ ਮਾਲਵੀਆ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀ.ਡੀ. ਬਿਰਲਾ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਦੀ ਵਿੱਕਰੀ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਿੱਤੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਮਾਸਟਰ ਹੋਰੀਂ ਪਾਗਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵੀ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 'ਸ. ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ-ਮੁਸਲਿਮ-ਈਸਾਈ ਏਕਤਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਰਪੀਡੋ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰਕੂਵਾਦ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ‘ਸਿੱਖ ਕੇਂਦਰ’ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਲਗਨ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।' -ਹੋਰ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ-

-ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਕਾਲੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਵਰਗੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਾ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ ਕਈ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ 'ਅਕਾਲੀ', 'ਆਜ਼ਾਦ ਅਕਾਲ' (ਪੰਜਾਬੀ), 'ਆਜ਼ਾਦ ਅਕਾਲੀ' (ਉਰਦੂ), 'ਮੇਲੂ', 'ਨਵਾਂ ਯੁੱਗ', 'ਦਲੇਰ ਖ਼ਾਲਸਾ', 'ਕੁੰਦਨ', 'ਇਨਕਲਾਬ' (ਉਰਦੂ), 'ਸਾਂਝੀਵਾਲ', ਅਤੇ 'ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ'। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੌੜਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿਆਸੀ ਜਾਂ ਵਿੱਤੀ ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। -ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖ ਏਕਤਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੋਲ ਨਿਭਾਇਆ ਤੇ ਕੈਦ ਹੋਈ-

1924 ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਦੰਗਿਆਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੌਲਾਨਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਅਤੇ ਡਾ: ਐੱਮ.ਏ. ਅਨਸਾਰੀ ਨੇ 1924 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਸੰਮੇਲਨ ਬੁਲਾਇਆ ਜੋ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ, ਆਪਸੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਚਾਇਤ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਕਨਵੀਨਰ ਵਜੋਂ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਚਾਇਤ ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ, ਜੀ ਕੇ ਨਰੀਮਨ, ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ, ਡਾ ਐੱਸ ਕੇ ਦੱਤਾ ਅਤੇ ਹਕੀਮ ਅਜਮਲ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਈਸਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ, ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਮਾ. ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਹੇ। ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ 1929 ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਕਾਂਗਰਸ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ 'ਤੇ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੂਰਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮਤੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਪਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਤਾ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲਾ ਸਲੂਕ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ ਸਿਵਲ ਨਾ-ਫਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਹੋਈ ਸੀ। -ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਮੌਤ-

ਮਾ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡੇਢ ਮੁਰੱਬਾ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ, ਇੱਕ ਘਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਇਦਾਦ ਗੁਆ ਲਈ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਤਾਂ ਮਾ. ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੂੰ 12 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਹਿਸਾਰ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 100 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲਗਾਈ ਗਈ, ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵੀ ਭਰਦੇ ਰਹੇ।

ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਕਾਂਡ ਦੇ ਨਾਇਕ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੂੰ ‘ਬਾਬਾ ਫੁਲਾ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਜੀ (ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ) ਵੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸ: ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਮਾ. ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੂੰ ‘ਚਾਚਾ ਜੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਕੇ 5 ਜਨਵਰੀ 1969 ਨੂੰ ਸਾਥੋਂ ਵਿੱਛੜ ਗਏ। (ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ 1 ਮਾਰਚ ਲਿਖੀ ਹੈ ਪਰ ਮੌਤ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 5 ਜਨਵਰੀ 1969 ਨੂੰ ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ।

-ਆਖ਼ਰੀ ਸਮਾਂ ਭਿਆਨਕ ਰਿਹਾ ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦਾ-

ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਹੱਕ ਸੱਚ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਪਰਾਇਆਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਤਾਂ ਸਹੇੜਦੇ ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਹਾਰੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿਸਾਰ ਵਿਚ ਕੇਲੇ ਤੇ ਛਿਲਕੇ ਤਿਲਕ ਕੇ ਲੱਤ ਨੁਕਸਾਨੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਖੜ ਗਈਆਂ ਸਨ ਤੁਰਨਾ ਫਿਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਰੋਲ ਨਿਭਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਲਿਖਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਲੀ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਖ ਦੇ ਦੋ ਟਕੇ ਵਿਚ ਹੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਤੋਂ ਵੀ ਲਿਖ ਕੇ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਔਖਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰੋ, ਘਰ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਮਾਸਟਰ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕਈਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਦਦ ਮਿਲੀ ਵੀ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਮਦਦ ਮਿਲੀ, ਕੁਝ ਸਰਕਾਰੀ ਸਾਧਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਮਦਦ ਮਿਲੀ। ਪਰ ਏਨੇ ਵੱਡੇ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ,ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਬਥੇਰਾ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੀ ਫ਼ੋਟੋ ਵੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਤੱਕ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਨਾਈ। ਆਖ਼ਰੀ ਸਮਾਂ ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪੁੱਤਰ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ,

ਲੱਤਾਂ ਖੜ ਗਈਆਂ ਸਨ ਪਰ ਟਹਿਲ ਸੇਵਾ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਦੀ ਮਾਲਸ਼ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਤੁਰਨ ਫਿਰਨ ਵੀ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ ਪਰ ਅੱਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਵੱਡੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

-ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪਿੰਡ ਵੱਸਿਆ-

ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਰਾ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਆਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ, ਕਾਮਰੇਡ ਰਮੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਇਕ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਉਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ’ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਸਨੌਰ ਤੋਂ 12 ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਵੀ ਕਾਮ.ਰਮੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਰੀਂ ਰਹੇ ਹਨ। -ਪਰਵਾਰ-

ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੋ ਭਰਾ ਸਨ ਦੂਜੇ ਭਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸ. ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੀ ਅੱਗੇ ਔਲਾਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ.ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਅੱਗੇ ਕਾਮਰੇਡ ਰਮੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਾਮਰੇਡ ਹੈ। ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੰਦਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੋਏ। ਹਿੰਦਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਪਰ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੱਗੇ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ,

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ ਹੈ ਜੋ ਜਾਖ਼ਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੀ ਅੱਗੇ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਤੇ ਇਕ ਬੇਟਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੋ ਟੋਹਾਣਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੋ ਬੇਟੇ ਤੇ ਬੇਟੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧੀ ਧਰਮ ਕੌਰ ਹੈ ਜੋ ਡੇਰਾਬਸੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਬੇਟਾ ਤੇ ਬੇਟੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਬੇਟੀ ਜਸਬੀਰ ਕੌਰ ਹੈ ਜੋ ਪਟਿਆਲਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਬੇਟਾ ਤੇ ਇਕ ਬੇਟੀ ਹੈ।

ਉਸ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਬੇਟਾ ਗੁਰਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਪਟਿਆਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਵੀ ਦੋ ਬੇਟੇ ਤੇ ਬੇਟੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧੀ ਨਵਨੀਤ ਕੌਰ ਹੈ, ਜੋ ਫ਼ਤਿਹਾਬਾਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਬੇਟੀ ਹੈ। ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਅਸੀਂ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਧੀ ਜਸਬੀਰ ਕੌਰ ਕੋਲੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੇ ਬੇਟੇ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ 1981 ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਟੀ ਜਸਬੀਰ ਕੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸਾਂਭਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਉੱਤੇ ਸ.ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਪਰ ਉਸ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕੁਝ ਗ਼ਲਤ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ੀ ਸਬੂਤ ਦਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ‘ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸੰਚਾਲਕ : ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ’ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ 1991 ਵਿਚ ਛਾਪੀ ਗਈ ਸੀ।

ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਇਸ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਪੈਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਲਾਪਤਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਸਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਪਾਈਏ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਭਵਿੱਖੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਲਈ ਰਾਹ ਦਸੇਰਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਆਓ ਯਾਦ ਕਰੀਏ ਤੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਈਏ...

-ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅਕੀਦਾ 8146001100

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਅਲੋਪ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਸਿਤਾਰਾ

ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ’ਚ ਵੀ ਦੀਵਾ ਬਾਲ ਕੇ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪੱਤਰਕਾਰ ‘ਡਾ. ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਆਦਲ ਕਾਠੀਆ’

ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ) ਵੱਲ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ) ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ? ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹਕੂਮਤਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਟਾਲ਼ਾ ਵਟੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਉੱਥੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਕੀ ਆਸ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤੇ ਪਾਠਕ ਹੋਣ ਫੇਰ ਵੀ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਡੇ ਇਸ ‘ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰਾਂ’ ਦੀ ਕੜੀ ਵਿਚ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਂਜ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਕਈ ਸਾਰੇ ਭਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਮਾਲੀਆ ਵਾਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਡਾ ਅੱਜ ਦਾ ਹੀਰਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ ‘ਡਾ. ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਆਦਲ ਕਾਠੀਆ’। ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਸਗੋਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਦਬ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। -ਮੁੱਢ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ-

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਾਈਵਾਲ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤੇ ਇਕਬਾਲ ਨਗਰ ਦੇ ਕੋਲ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ 14/14 ਐੱਲ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਵਾਲਦ ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਵਾਲਿਦਾ ਜ਼ੇਬਾ ਕਾਠੀਆ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 1 ਦਸੰਬਰ 1966 ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਡਾ. ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਅਹਿਮਦ ਇਮਤਿਆਜ਼ (ਡਾ. ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਆਦਲ ਕਾਠੀਆ) ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ, ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਮੱਝਾਂ ਵੀ ਚਰਵਾਈਆਂ, ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅੱਠਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜਾਈ ਗੌਰਮਿੰਟ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਐਨ ਸੀ ਆਈ ਸਕੂਲ ਮੀਆਂ ਚੰਨੂ ਤੋਂ 1984 ਵਿਚ ਕੀਤੀ। ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਸਾਈਵਾਲ ਤੋਂ ਬੀਏ 1987 ਵਿਚ ਕਰ ਲਈ। ਚਾਰ ਮਾਸਟਰ ਡਿੱਗਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਐਮਏ ਉਰਦੂ, ਐਮਏ ਪੰਜਾਬੀ, ਐਮਏ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਤੇ ਐਮਏ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਤੇ ਫ਼ਾਜ਼ਲ ਦੀ ਪੜਾਈ ਵੀ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ। 1994 ਵਿਚ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਪੜਾਈ ਵੀ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਤੇ ਨਮਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਉਰਦੂ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪੀ ਐੱਚ ਡੀ ਕੀਤੀ।

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਨ ਸੀ ਬੀ ਐਂਡ ਏ ਅਦਾਰਾ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ 2 ਸਾਲ ਪੜਾਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਲਈ ਪੜਾਇਆ। ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। -ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-

ਬੀਏ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਰਦੂ ਕਾਲਮ ਲਿਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। 2005 ਵਿਚ ਅਦਬੀ ਰਸਾਲਾ ‘ਮਹਿਕਾਂ’ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਦ ਛਪਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਕਹਾਣੀ, ਗ਼ਜ਼ਲ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਆਦਿ ਛਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਸਾਲੇ ਨੂੰ ਛਪਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਸਾਥ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਬੰਦ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਸੀ ਪਰ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਲੋਕ ਸ਼ੌਕ ਲਈ ‘ਕਬੂਤਰ, ਕੁੱਤੇ, ਘੋੜੇ’ ਆਦਿ ਪਾਲਦੇ ਹਨ ਇਹ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਰੁਪਏ ਬਚਾ ਕੇ ਇਹ ਰਸਾਲਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰੇਡੀਓ ‘ਸਹਾਫਤ’ ਐਫਐਮ 96 ਸਾਈਵਾਲ ਤੇ ਐਫਐਮ 102 ਰੇਡੀਓ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ 11 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੇਡੀਓ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨੀਆਂ, ਤਿਆਰ ਕਰਨੀਆਂ, ਲਿਖਣੀਆਂ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨੀਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਜਹਾਨ-ਏ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ’ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਲਮ ਵੀ ਛਪਦਾ ਰਿਹਾ। -ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਚਾਨਣ’ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ-

ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਤ੍ਰੈਮਾਸ਼ਿਕ ਰਸਾਲਾ ‘ਮਹਿਕਾਂ’ ਛਪਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਅਨੰਦ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸਪਤਾਹਿਕ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਚਾਨਣ’। ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਛਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਊਜ਼ ਅਤੇ ਵਿਊ ਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੈ । ਸਾਈਵਾਲ ਦੇ ਇਕ ਐਸਪੀ ਡਾ. ਆਤਿਫ ਫਿਕਰਾਨ ਨਾਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰ ਛਾਪਦੇ ਹੋ ਲਾਭ ਕੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਡਾ. ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੋਰੀਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ‘ਉਰਦੂ ਵੱਲੋਂ ਕਮਾਈ ਦੇ ਆ.. ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵੱਲ ਲਾਈਦੇ ਆ’। -ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਟ- ਡਾ. ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਹੈ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਤਾਂ ਮਸਾਂ 0.5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੀ ਹੋਣਗੇ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਤੇ ਲਿਪੀ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਿਚ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਛਾਪਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਲਿਪੀ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲਈ ਕੋਈ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕੌਣ ਦੇਵੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ, ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਮਾਰਕਿਟ ਵਾਲੇ ਕਹਿਣਗੇ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਕੰਪਨੀ ਵੀ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਗੀ’ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮਾਰਕਿਟ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਖ਼ਬਰਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨਾ, ਖ਼ਬਰਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀਆਂ, ਖ਼ਬਰਾਂ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨੀਆਂ ਤੇ ਟਾਈਪ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿਚ ਦੇਣੀਆਂ, ਭਾਵ ਕਿ ਸਬ ਐਡੀਟਰ ਵੀ ਆਪ ਹੀ, ਪਰੂਫ਼ ਰੀਡਰ ਵੀ ਆਪ ਹੀ, ਹਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪਰੂਫ਼ ਰੀਡਰ ਦੀ ਮਦਦ ‘ਜ਼ੁਬੇਰ ਸਾਬਰ’ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, 500 ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਸੀਂ ਛਾਪਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਮਸਾਂ 15-20 ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੀ ਵਿਕਦੇ ਹੋਣਗੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਹੀ ਮੁਫ਼ਤ ਹੀ ਵੰਡਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਡਾਕ ਭੇਜਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਘਰ ਦੇ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਤਵੱਕੋ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਦੀਵਾ ਬਾਲ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਅਵਾਮ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ। ਅਸੀਂ ਸੋਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਕਈ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੜਾਈ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਤਾਂ ਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਣ ਲੱਗੇਗੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ। -ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ- ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭੁਲੇਖਾ’ ਮੁਦਸਰ ਇਕਬਾਲ ਬਾਠ ਹੋਰੀਂ ਕੱਢ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਪੰਚਮ’, ‘ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਰਵੇਲ’, ‘ਪੰਜਾਬੀ ਚਾਨਣ’ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕੁਝ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਪਣ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ਪਰ ਆਨ ਲਾਈਨ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। -ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ- ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਆਨ ਲਾਈਨ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਰਦੂ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਬੰਦ ਵੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। -ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ- ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਬਲੈਕਮੇਲਿੰਗ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੀਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ‘ਗੋਦੀ ਮੀਡੀਆ’ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਜਿਹੇ ਮੀਡੀਆ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਥਾਪਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਭੁੱਖਾ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਭੁੱਖਾ ਮਰਦਾ ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗ਼ਲਤ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ ਹੈ ਕਿ ਅਦਾਰੇ ਸਾਫ਼ੀਆਂ (ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ) ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਆਪ ਖਾ ਆਓ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਲੈ ਆਓ’। ਫੇਰ ਵੀ ਕੁਝ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵੱਡੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪੈਰੋਲ ਤੇ ਵੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਠੀਕ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਦਮ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਬਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ, ਘਟਾਉਣਾ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਗ਼ਲਤ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੱਬ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਕੁਝ ਖ਼ਬਰਾਂ ਜੋ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ’ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਕੋਈ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ। ਪਰ ਵੱਡੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲਾਂ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਕਮਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਉਂਜ ਹੀ ਗਰੁੱਪ ਬਾਜ਼ੀ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਇਕ ਥਾਂ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਗਰੁੱਪ ਬਣੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੇਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਹੀ ਬੁਲਾ ਕੇ ਪਾਰਟੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਰਹਿਣ। -ਮੁੱਢ ਕਦੀਮੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ- ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਚਾਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਡਾਕ ਰਾਹੀਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਭੇਜਦੇ ਸੀ ਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਦ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਫੇਰ ਟੈਲੀਫੂਨ ਆਗਿਆ, ਬੱਸਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੈਕਸ ਆਈ, ਭਾਵੇਂ ਮਹਿੰਗੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਕੰਮ ਸਾਰਿਆ, ਫੈਕਸ ਸਸਤੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਆ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਤਾਂ ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਖਬਰ ਭੇਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਕਿਰਦਾਰ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਿਆ। -ਸਿਰਜਣਾ-

ਡਾ. ਕਾਠੀਆ ਨੇ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਰੀਬ 12 ਪੁਸਤਕਾਂ ਛੱਪੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਈਵਾਲੇ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦਾ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ‘ਸਾਹੀਵਾਲ ਦੇ ਹੀਰੇ’ 2008 (ਕਿਤਾਬ ਸਾਈਵਾਲ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ), ‘ਤਾਰੀਖ਼-ਏ - ਸਾਈਵਾਲ’ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਾਈਵਾਲ ਦਾ 1857 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ), ‘ਸੂਰਜ ਲਪ ਦਾ ਸਾਇਆ’ (ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ’, ‘ਕਲਮ ਕਾ ਕਰਜ਼’ (ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਕਾਲਮਾਂ ਤੇ) ‘ਯਾਰਾਂ ਰੰਗ’ (ਗਿਆਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦੀਬਾਂ ਤੇ ), ‘ਸਾਈਵਾਲ ਦੀ ਅਦਬੀ ਤਾਰੀਖ਼’, ‘ਨਖੂਸੇ ਸਾਹੀਵਾਲ’ (ਤਾਰੀਖ਼-ਏ-ਸਾਈਵਾਲ ਦਾ ਅਗਲਾ ਭਾਗ), ਉਰਦੂ ਨਾਵਲ ਤੇ ਪੀਐਚਡੀ ਦੇ ਥੀਸਿਸ ਤੇ ਕਿਤਾਬ ਛਪੀ ਹੈ। ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਤੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਕਾਲਮਾਂ ਤੇ ਵੀ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ।

-ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇਣੇ-

ਡਾ. ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਆਦਲ ਕਾਠੀਆ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕ‌ਿ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ਇਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਸੀਂ ‘ਮਹਿਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬੀ ਬੋਰਡ’ ਵੱਲੋਂ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ‘ਫਿਕਸਨ’ ਤੇ,ਪੰਜਾਬੀ ‘ਗ਼ਜ਼ਲ’ ਤੇ ਨਜ਼ਮ, ਨਸ਼ਰ, ਬਾਲ ਅਦਬ ਲਈ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ 2008 ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਦਿੰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਾਲਿਬ ਜਾਤੋਇ, ਨਸੀਰ ਬਲੌਚ, ਆਜ਼ੀਮ ਮਲਿਕ, ਖੁਸ਼ੀ ਮਹੁੰਮਦ ਨਿਸਾਰ, ਨਾਸੀਮ ਇਕਬਾਲ ਭੁੱਟੀ, ਸਾਹ ਸਾਵਾਰ ਅਲੀ ਨਾਸਿਰ, ਤਾਜ਼ਾਮੱਲ ਕਾਲੀਮ, ਤਸਦਾਕ ਭੁੱਟੀ, ਡਾ. ਆਯੂਬ, ਡਾ. ਰਿਆਜ਼ ਸਾਹਿਦ, ਅਸਗਰ ਬਲੌਚ, ਆਤਿਸ਼ ਕਿਆਨੀ, ਅਦ ਇਜਾਜ, ਕਸ਼ਵਾਰ ਬੱਟ, ਪ੍ਰੋ. ਅਕਰਮ ਸਾਈਦ, ਇਖਲਾਕ ਆਤਿਫ ਆਦਿ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

-ਪਰਿਵਾਰ-

ਡਾ. ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਆਦਲ ਕਾਠੀਆ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਾਹੀਵਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਢਾਈ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਰਹਿਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਬੇਟਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਹਿਮਦ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਦਾ ਮਾਸਟਰ ਹੈ। ਸ਼ਾਦੀ ਸ਼ੁਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ ਉਸ ਦੀ ਬੇਟੀ ਇਫਤ ਫਾਤਿਮਾ ਤੇ ਬੇਟਾ ਅਰਸਲਾਨ ਆਦਲ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ਛੋਟਾ ਬੇਟਾ ਫੈਜ਼ਾਨ ਆਦਲ ਹੈ। ਜੋ ਅਜੇ ਪੜਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੇਗ਼ਮ (ਪਤਨੀ) ਨੇਕ ਪ੍ਰਵੀਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬੇ ਤਾਲੀਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਡਾ. ਆਦਲ ਦੀ ਖ਼ਿਦਮਤ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

-ਸੰਦੇਸ਼- ਡਾ. ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਆਦਲ ਕਾਠੀਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਇਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਦੀਵਾ ਬਾਲੀ ਜਾਵੇ, ਤੁਰਦਾ ਜਾਵੇ ਭਾਵੇਂ ਹੋਲੀ ਤੁਰੇ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਚੱਲੇਗਾ ਤਾਂ ਮੰਜ਼ਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੋ ਇਹ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਦੀਵਾ ਬਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਗੇ ਉਰਦੂ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਛਾਪਣਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਮੈਂ ਡਾ. ਆਦਲ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਅੱਲਾਹ ਮੀਆਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ ਦੀ ਦੁਆ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ.. ਆਮੀਨ

-ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅਕੀਦਾ 8146001100

ਮਘਦੇ ਕੋਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ‘ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ’

-ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਵਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਮਾਨਹਾਨੀ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿਚ ਜੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ ਕੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ ਇਹ ਨਿਧੜਕ ਬੇਖ਼ੌਫ ਲਿਖਦਾ ਪੱਤਰਕਾਰ

ਦੱਬੇ ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੀਡੀਆ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ, ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਤੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਿਕਲੇ ਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਅਦਾਲਤੀ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਕੇ ਹੋਏ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਜਾਂ ਫਿਰ ਧਮਕੀਆਂ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੇ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ, ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿੱਤੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਸਹਿਕਦਾ ਸਹਿਕਦਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੱਬੇ ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਦਮ ਭਰ ਵੀ ਲਿਆ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਦੀ ਮਲਾਈ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਮਾਲੀ ਮਦਦ ਦੇਣ ਤੋਂ ਟਾਲ਼ਾ ਵੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਡਾ. ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ‘ਮੂਕ ਨਾਇਕ’ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੱਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਵਕਤ ਨੇ ਖਾ ਲਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਬੂ ਕਾਂਸੀ ਰਾਮ ਨੇ ‘ਜਨਤਕ ਲਹਿਰ’ ਚਲਾਇਆ, ਬਾਬੂ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦੀ ਹੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ‘ਬਹੁਜਨ ਸੰਗਠਨ’ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ, ਸਤੀਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਨੇ ‘ਰਵਿਦਾਸ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ’ ਕੱਢਿਆ, ਚੁੰਬਰ ਨੇ ‘ਬਹੁਜਨ ਸੰਦੇਸ਼’ ਵਰਗੇ ਪੱਤਰ ਕੱਢੇ। ਨਰਿੰਦਰ ਡਾਨਸੀਵਾਲਾ ਨੇ ‘ਸੈਲਾਬ’ ਕੱਢਿਆ, ਪ੍ਰਦੀਪ ਰਾਜ ਗੁਰਾਇਆ ਨੇ ‘ਹੱਕ ਸੱਚ ਦੀ ਅਵਾਜ਼’ ਕੱਢਿਆ, ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਮੁਕਤਸਰ ਨੇ ‘ਬੇਗਮਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ’ ਕੱਢਿਆ, ‘ਅੰਬੇਦਕਰ ਦੀ ਅਵਾਜ਼’ ਬਾਜਵਾ ਕੱਢਦਾ ਰਿਹਾ, ‘ਲੋਕ ਲੀਡਰ’ ਰੂਪ ਲਾਲ ਕੱਢਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ‘ਇੰਡੋ ਪੰਜਾਬ’ ਨਿਕਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਰੀਕੇ ‘ਗੁਸਾਈਂਆਂ’ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਜੇ ਕੁਮਾਰ ‘ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ’ ਕੱਢਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਰੀਮਪੁਰੀ ਨੇ ਵੀ ਪੱਤਰ ਕੱਢਿਆ, ਇਸ ਤੋਂ ਦੱਬੇ ਕੁਚਲਿਆਂ ਤੇ ਦਰਜਨਾਂ ਪੱਤਰ ਨਿਕਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੇ ਸਹਿਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਰਾਠਾ ਸੈਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸੈਨਿਕ ਵੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਛੂਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹੈਰਾਨੀ ਇਹ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਛੂਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਲੋਕ ਦੁਰਕਾਰਦੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ, ਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਰੇ ਯੁੱਧਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ 14 ਅਪਰੈਲ 1958 ਨੂੰ ਭੀਮ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸੈਨਿਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਹੋਕੇ ਲੜਿਆ ਤੇ ਜਿੱਤਾਂ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਅੰਗਿਆਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਿਖਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਲਾਇਆ। -ਜਨਮ ਤੇ ਮੁੱਢ-

20 ਜੁਲਾਈ 1930 ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਾਦਾ ਇੰਦਰ ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਜਨਮੇ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ‘ਭਰਮ ਤੋੜ’ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਲਿਖੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮਾਂ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਹੋਰੀਂ ਪੰਜ ਭਰਾ ਤੇ ਇਕ ਭੈਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਦੀ ਡੱਲੇਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੋਈ, ਇਹ ਪਿੰਡ ਬਹੁਤ ਪਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ,ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਛੱਪੜ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪੀਣ, ਨਹਾਉਣ, ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1910 ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਹੀ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਦੁਆਬਾ ਆਰੀਆ ਸਕੂਲ ਵਿਚ 1947 ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਵਿਚ ਦਸਵੀਂ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਚਪਨ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਹੁੱਕਾ ਭਰਨਾ, ਗੁੱਲੀ ਡੰਡਾ ਖੇਡਣਾ, ਫੁੱਟਬਾਲ ਖੇਡਣਾ ਤੇ ਕੱਵਾਲੀਆਂ ਸੁਣਨੀਆਂ ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣਨੇ । ਬਿਜਲੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ (ਕੈਰੋਸੀਨ) ਨਾਲ ਜਲਾਏ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੇਠ ਹੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਛੂਤ-ਛਾਤ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਨਾਲ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਬੈਠਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਉਸ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਉਹ ਬੰਦਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਤੀ ਪੁੱਛੀ ਜਾਂਦੀ। ‘ਕੌਣ ਜਾਤੀ’ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰ ਤੇ ਇੱਟ ਵਾਂਗ ਵੱਜਦੇ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਨਾਨਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪਿਆਸ ਲੱਗੀ,ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਕੱਪੜੇ ਗੰਦੇ ਸਨ, ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਆਸ ਲੱਗੀ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਸੋਹਣੇ ਸਨ ਉਂਜ ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਸੋਹਣਾ ਸੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਵਰਗਾ, ਉਸ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਮੈਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਓ’ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਕੌਣ ਜਾਤੀ?’ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲਈ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਫੇਰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ‘ਕੌਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ?’ ਤਾਂ ਇਕ ਬੱਚਾ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ‘ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ ‘ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਨੇ ਫੇਰ ਪੁੱਛਿਆ ‘ਕੋਣ ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ?’, ਹੁਣ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਘਬਰਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਕੁਝ ਬੋਲੇ ਬਗੈਰ ਹੀ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਤੋਂ ‌ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਅੱਗੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਚਾਚੇ ਦਾ ਇਕ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਉਰਦੂ ਪੱਤਰ ਨਿਕਲਦਾ ਸੀ ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀ’ ਉਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਛਪੀਆਂ ਸਨ ‘ਕੇਲੇ ਕੇ ਪਾਤ, ਪਾਤ ਮੇਂ ਪਾਤ, ਗਧੇ ਕੀ ਲਾਤ, ਲਾਤ ਮੇਂ ਲਾਤ’ ਹਿੰਦੂ ਕੀ ਜਾਤ, ਜਾਤ ਮੇਂ ਜਾਤ, ਕਵੀ ਕੀ ਬਾਤ, ਬਾਤ ਮੇਂ ਬਾਤ’। ਇਹ ਲਾਈਨਾਂ ਫੇਰ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਬੋਲਦਾ ਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚ ਜਾਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾਤਾਂ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਾਤ ਦਰ ਜਾਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। -ਦਿਲੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ-

ਦੇਸ਼ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਉੱਜੜ ਗਿਆ, ਉਹ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉੱਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦਿਲੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਸੀ, ਇਕ ਕੋਲਾ ਦੇ ਡਿਪੂ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਕੋਲਾ ਤੋਲਣਾ, ਕੋਲਾ ਢੋਹਣਾ। ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਕੋਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕੋਲਾ ਘਰ ਤੱਕ ਛੱਡ ਆਏਂਗਾ, ਜਦੋਂ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਘਰ ਕੋਲਾ ਛੱਡਣ ਲਈ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਬਣ ਗਈ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਠਾਕਰ ਦਾਸ, ਗੌਰਮਿੰਟ ਪ੍ਰੈੱਸ ਮਿੰਟੋ ਰੋਡ ਨਵੀਂ ਦਿਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੀ, ਲਾਹੌਰੀ ਦੀ ਵਿਥਿਆ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿਚ ‘ਕਾਪੀ ਹੋਲਡਰ’ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1947 ਵਿਚ ਜੀਤੋ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਮੁਕਲਾਵਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਮੁਕਲਾਵਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਆਇਆ ਸੀ। ਦਿਲੀ ਦੀਆਂ ਮੋਕਲੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗਲ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਮਕਾਨ ਲੈ ਕੇ ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਮਕਾਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੰਗਤ ਰਾਮ ਸੀ ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਜੋੜਾ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਿਲੀ ਦਾ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਬਹੁਤ ਮੋਕਲਾ ਸੀ, 1937 ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਦਿਲੀ ਬਣੀ ਸੀ, 1946 ਵਿਚ ਦਿਲੀ ਦੀ ਜਨ ਸੰਖਿਆ 10 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸੀ, ਸਨ 2000 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਜਨ ਸੰਖਿਆ ਇਕ ਕਰੋੜ 20 ਲੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਏ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦਿਲੀ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬਾਣੀਆਂ, ਬਾਬੂਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਅਰਪਣ ਕੌਰ ਲਿਖਦੀ ਹੈ :- ‘ਇਹ ਵੁਹ ਦਿਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਲ ਕੇ ਵੋਹ ਬੜੀ ਹੋਈ, ਦਿਲੀ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਜਿਹਾ ਸਰਲ ਚਿੱਤਰ ਸੀ, ਕੁਝ ਕੁ ਗਿਣਤੀ ਦੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਸਨ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਸਮਾਂਬੱਧ ਕੰਮ ਕਾਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।’ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਰ ਜੌਕ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ‘ਕੌਣ ਜਾਏ ਜੌਕ ਦਿਲੀ ਕੀ ਗਲੀਆਂ ਛੋੜ ਕਰ’ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ‘ਦਿਲੀ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਦੇਖਦੇ ਦੇਖਦੇ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋ ਗਈ, ਦਿਲੀ ਵਿਚ ਸ਼ੋਰ ਸ਼ਰਾਬਾ, ਅਪਰਾਧੀ ਸੁਭਾਅ ਏਨਾ ਫੈਲ ਗਿਆ ਕਿ ਦਿਲੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰ ਗਈ। ਲੇਖਕ ‘ਜੌਕ’ ਦੀ ਦਿਲੀ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਕ ਸਵਾਰਥੀ, ਲਾਲਚੀ ਤੇ ਘਿਨਾਉਣਾ ਮਹਾਂਨਗਰ ਬਣ ਗਈ।’ ਗੌਰਮਿੰਟ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿਚ ‘ਕਾਪੀ ਹੋਲਡਰ’ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਪੈਦਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਾਈਕਲ ਜੋਗੇ ਵੀ ਰੁਪਏ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਭੋਗਲ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਚਰਚ ਰੋਡ ਤੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਮਰਾ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਿਸਤਰੀ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਇਸ ਦੀ ਭਜਨ ਮੰਡਲੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਅੰਬੇਡਕਰ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਲਗਨ ਚਾਚਾ ਹਕੀਮ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਦਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੇਠ ਕਿਸ਼ਨ ਦਾਸ ਕਲੇਰ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸ, ਕਿਸ਼ਨ ਦਾਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਚ ਚਮੜੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਉਸ ਕੋਲ ‘ਬਿਊਕ’ ਕਾਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਹੀ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਥੰਮ੍ਹ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ 1951 ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੇ ਆਏ ਸਨ। ਸੇਠ ਕਿਸ਼ਨ ਦਾਸ 1937 ਤੋਂ 1946 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਨੇ ਅੰਬੇਡਕਰ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਗੁੜਗਾਉਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਗੌਰਮਿੰਟ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਠਾਕੁਰ ਦਾਸ ਨੇ ਵੀ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਸਮਾਜਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੋਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਡਾ. ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦਿਲੀ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਸੰਤ ਰਾਮ ਬੀਏ ਜੋ ਕਿ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸਨ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਦਿਲੀ ਆਕੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਕੱਢੀ ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀ’। ਪਰ ਇਹ ਪੱਤਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ‘ਪੁਰਾਣੀ ਬਸੀ’ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਚਾਰੀਆ ਵਿਸ਼ਵ ਬੰਧੂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਿੰਦੀ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ‘ਵਿਸ਼ਵ ਜੋਤੀ’ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਨਿਜਾਮੂਦੀਨ ਭੋਗਲ ਤੋਂ ਕੋਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਹੁੰਦੇ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ, ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ, ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਏ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਾਇਰ ਇਨਕਲਾਬ ਜੋਸ਼ ਮਲੀਹਾਬਾਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। 1951 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਨਵੀਂ ਦਿਲੀ ਵਿਚ ਰਾਣੀ ਝਾਂਸੀ ਰੋਡ ਤੇ ਅੰਬੇਡਕਰ ਭਵਨ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੰਚ ਤੇ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਵੀ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਰਾਇਣ ਮੰਦਰ ਜੋ ਬਿਰਲਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਬੁੱਧ ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਨ। ਭਾਵ ਕਿ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। -ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਵੱਲੋਂ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਤੋਂ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤਣਾ-

ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਉਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ ਜਿਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਰਾਖਵੇਂਕਰਨ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਅੰਬੇਡਕਰ ਤੇ ਪਟੇਲ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਟੱਕਰ ਹੋ ਗਈ। ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਜ਼ਿੱਦੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਇਨਸਾਨ ਸਨ, ਮਾਮਲਾ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਕੋਲ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਸਿਰਫ਼ 20 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿਓ ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ ਤਾਂ ਰਾਖਵਾਂ ਕਰਨ 10 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਇਹ ਅੱਜ ਤੱਕ ਲਾਗੂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੀ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ‘ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨੋਚ ਲੈਣਗੇ’। -ਪੰਜਾਬੀ ਦਲਿਤਾਂ ਨੂੰ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ-

ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਉੱਠੀ ਸੀ, 1951 ਵਿਚ ਹੋਈ ਮਰਦਮ ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ‘ਹਿੰਦੀ’ ਲਿਖਾ ਦਿੱਤੀ। ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਲਾਣਾ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸੀ, ਇਕ ਅਜਿਹਾ ‘ਕਾਰਤੂਸ’ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਵਿਚ ਪਾਕੇ ਚਲਾਵੇ ਤੇ ਕਿਸੇ ਤੇ ਵੀ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਸ਼ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਲਿਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹਿੰਦੀ ਲਿਖਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦਲਿਤਾਂ ਨੇ ਇੰਜ ਹੀ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ 15 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਅੱਗੇ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ‘ਜੱਟ ਸਿੱਖ’ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਦਲਿਤਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪੈ ਗਏ। ਸੈਂਕੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਦਲਿਤਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਲਿਤਾਂ ਦਾ ਜਿਊਂਣਾ ਹਰਾਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵਫ਼ਦ ਸੇਠ ਕਿਸ਼ਨ ਦਾਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਗਿਆ, ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਵਫ਼ਦ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਝਾੜਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ ‘ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਵਿਚ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆ ਜਾਓ, ਮੈਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿਵਾ ਦਿਆਂਗਾ, ਇਕ ਸਾਲ ਲਈ ਖਾਣ-ਪਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕਰਵਾ ਦਿਆਂਗਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਦਾ ਹੀ ਗੜਬੜ ਰਹੇਗੀ, ਇਕ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਦੂਜਾ ਜਾਤੀਗਤ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ’ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਸੀ। ਅੱਤਵਾਦ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਬਾਈਕਾਟ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸੈਨਾ ਭੇਜੀ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਰਾਹਤ ਮਿਲੀ। -ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਸਵਿਤਾ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦਾ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਲੂਕ-

ਇਕ ਦਿਨ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਕੇ ਸੀ ਸੁਲੇਖ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਸਪਤਾਹਿਕ ‘ਉਜਾਲਾ’ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ, ਮਿਲਣ ਲਈ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਕੋਲ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਚੰਦ ਵੀ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਾਅਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸਨ, ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੈ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ‘ਕਦੋਂ ਆਏ?’ ਕੇਸੀ ਸੁਲੇਖ ਨੇ ਕਿਹਾ ‘ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਆਏ ਸੀ, ਪਰ ਮਾਈ ਸਾਹਿਬ (ਸਵਿਤਾ ਅੰਬੇਡਕਰ) ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੋ ਰਹੇ ਸੀ’ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਤਾੜ ਗਏ ਕਿ ਸਵਿਤਾ ਨੇ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ ਹੈ ਉਹ ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। 5 ਫੁੱਟ 7 ਇੰਜ ਦਾ ਲੰਬਾ ਕੱਦ, ਗੋਰਾ ਚਿਹਰਾ, ਚੌੜਾ ਮੱਥਾ, ਲੰਬੀ ਨੱਕ, ਲੰਬੇ ਲੰਬੇ ਕੰਨ, 180 ਪੌਂਡ ਵਜ਼ਨ ਦੇ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਏਨਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਛੱਡ ਦਲਿਤ ਵਿਰੋਧੀ ਮਹਾਤਮਾਂ ਗਾਂਧੀ, ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਜੜਾਂ ਪਵਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਸਮਝ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਸਵਿਤਾ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ, ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਿਤਾ ਤੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇ ਸਨ ਕਿ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਵਿਤਾ ਹੀ ਹੈ। -ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵਾਪਸੀ-

ਭੈਣ ਦੇ ਹੱਥ ਪੀਲੇ ਕਰਨੇ ਸਨ ਘਰਦਿਆਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਸੀ ਤਾਂ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਨੂੰ ਆਉਣਾ ਪਿਆ। ਪੋਸਟਲ ਕਲਰਕ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ। ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਆਬਾਦ ਪੁਰਾ ਵਿਚ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮਕਾਨ ਲੈ ਕੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਡਾਕਘਰ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਛੂਤਛਾਤ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੀ, ਦਲਿਤ ਕਰਮੀਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਸਵਰਨਾਂ ਲਈ ਘੜਾ ਵੱਖਰਾ। -ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸੀ ਸੁਲੇਖ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨਾ ਅਧੀਨ ਇਕ ਸਪਤਾਹਿਕ ਉਰਦੂ ਪਰਚਾ ‘ਉਜਾਲਾ’ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਬੂਟਾ ਮੰਡੀ ਦੇ ਅੰਬੇਡਕਰੀ ਕਰਤਾਰਾ ਰਾਮ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ‘ਅਮਰ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰੀ’ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਡਾਕ ਘਰ ਵਿਚ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਦੇ ਕਲੰਕ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਾਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਦਲਿਤ ਕਰਮੀਂ ਬੜੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ, ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਡਾਕਘਰ ਵਿਚ ਦਲਿਤਾਂ ਤੇ ਸਵਰਨਾਂ ਲਈ ਰੱਖੇ ਘੜੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਪੰਗਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਮਾਮਲਾ ਚਾਂਦ ਨਰਾਇਣ ਡੀ ਸੀ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਡੀ ਸੀ ਨੇ ਸਵਰਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੋ ਜਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਕਰਨੀ ਕਾਨੂੰਨਨ ਜੁਰਮ ਹੈ’ ਇਸ ’ਤੇ ਸਵਰਨਾ ਨੇ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗ ਲਈ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਵਰਨਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੰਗ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਬਹੁਤ ਕੀਤਾ। -ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਣੀ- ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਰਦੂ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਸੀ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ, ਗਰੈਜੂਏਟ ਬਣਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ‘ਬਾਇਆ ਬਠਿੰਡਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਵ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨੀ ਪਾਸ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟਰ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਤੇ ਬੀਏ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਪਾਸ ਕਰੋ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਗਿਆਨੀ (ਆਨਰਜ਼ ਇਨ ਪੰਜਾਬੀ) ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਮਏ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ, ਕੀਤੀ। ਡਾਕਘਰ ਵਿਚ ਡਵੀਜ਼ਨਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਟੈਲੀ ਗਰਾਫ਼ (ਡੀਈਟੀ) ਦੀਆਂ ਪੋਸਟਾਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਬਾਲੀ ਨੂੰ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। -ਡਾ. ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਬਲੀਦਾਨ-

ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਸ਼ਡਿਊਲਡ ਕਾਸਟ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 30 ਸਤੰਬਰ 1956 ਨੂੰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਡਾ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਡਾਕਟਰ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀ ਉਸ ਦਿਨ ਤਬੀਅਤ ਕਾਫ਼ੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਈ, ਆਕਸੀਜਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਭਲੇ, ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਨੇ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ ਕਿ ‘ਅੰਬੇਡਕਰ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਣਗੇ’ 6 ਦਸੰਬਰ 1956 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਡੀਈਟੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਡਾ. ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਸ਼ੋਕ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਬੂਟਾ ਮੰਡੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਕੇ ਕਿਸ਼ਨਪੁਰਾ ਸਥਿਤ ‘ਆਦਿ ਧਰਮ ਮੰਡਲ’ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਕੋਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ‘ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤੇ ਅੰਬੇਡਕਰ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਲਗਾ ਦਿਆਂਗਾ’ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਬਾਲੀ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। 1957 ਵਿਚ ਚੋਣਾਂ ਆ ਗਈਆਂ, ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਦੂਜੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਬਈਆ ਸਾਹਿਬ ਯਸ਼ਵੰਤ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ (ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ) ਨੇ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਨਾਲ ਚੋਣ ਸਭਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। -ਭੀਮ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ-

ਮਹਾਸ਼ਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਮਾਸਿਕ ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀ’ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਕ ਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੇਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਛਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਬਾਲੀ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ‘ਠ‌ਹਿਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਾਣਾ ਹੈ?’ ਭਾਵ ਕਿ ਸਮਾਜਕ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਭੱਜ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤਾਂ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਝੱਟ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ‘ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਿਕਾਲੋ’ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ‘ਭੀਮ ਪਤ੍ਰਿਕਾ’ 14 ਅਪਰੈਲ 1958 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਨਕੋਦਰ ਰੋਡ (ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਮਾਰਗ) ਤੇ ਭੀਮ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਭੀਮ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਨੇ ਬੇਬਾਕ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ‘ਸ਼ਡਿਊਲਡ ਕਾਸਟ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ’ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਰਿਪਬਲਿਕ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ’ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਭੀਮ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਾਰਟੀ। ਭੀਮ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿਚ ਛਪੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਕਰਕੇ ਪੁਲੀਸ ਲਗਾਤਾਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਕਰਦੀ। ਰਿਕਾਰਡ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ 1959 ਦਾ ਇਕ ਅੰਕ ਮਿਲਿਆ। ਜਿਸ ਦੀ ਫ਼ੋਟੋ ਕਾਫ਼ੀ ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਭੀਮ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ। ਕਈ ਗੁਪਤ ਵੀ ਸਨ। ਭੀਮ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਕਈ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ। ਇਹ 1995 ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਭੀਮ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਭੀਮ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਾਂਗਰਸੀਆਂ, ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਵਿਭਾਗ, ਪੁਲੀਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਕੁਝ ਅੱਤਿਆਚਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ, ਸਮਾਜਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। 1957 ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬਾਲੀ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਖ਼ਫ਼ਾ ਸਨ। -ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਬੂਟਾ ਮੰਡੀ ਦੇ ਸੇਠ- ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਬੂਟਾ ਮੰਡੀ ਚਮੜੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਰਕਿਟ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਚਮੜੇ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਚਮੜਾ ਗੁਦਾਮਾਂ ’ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੱਥ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿ ਮਾਲਾ ਮਾਲ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸੇਠ ਕਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਭਾਗਮੱਲ ‘ਪਾਗਲ’ ਜੋ ਕਿ ਸੈਡੂਲਡ ਕਾਸਟ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ। ਇਕ ਦਿਨ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਤੇ ਭਾਗ ਮੱਲ ਬੂਟਾ ਮੰਡੀ ਦੇ ਸੁੰਨਸਾਨ ਇਲਾਕੇ‌ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਭਾਗ ਮੱਲ ਨੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ‘ਮਹਾਰਾਜ ਸੇਠ ਜੀ ਨਮਸਤੇ’ ਬਾਲੀ ਨੇ ਆਲ਼ੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇਖਿਆ ਪਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਾਲੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ‘ਪਾਗਲ ਸਾਹਿਬ ਆਸ ਪਾਸ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?’ ਤਾਂ ‘ਪਾਗਲ’ ਨੇ ਕੁੱਤੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ ‘ਉਹ ਦੇਖੋ ਸੇਠ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ’ ਬਾਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ‘ਉਹ ਤਾਂ ਕੁੱਤਾ ਹੈ’ ਤਾਂ ‘ਪਾਗਲ’ ਦਾ ਉਤਰ ਸੀ ‘ਬੂਟਾ ਮੰਡੀ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੇਠ ਹੀ ਜਾਨੋ’ ‘ਪਾਗਲ’ ਦਾ ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ‌ਵਿਅੰਗ ਸੀ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਬੂਟਾ ਮੰਡੀ ਦੀ ਸਚਾਈ ਇਹੀ ਸੀ ਚਮੜੇ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨੇ ਇੱਥੇ ਦਾ ਹਰ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ‘ਸੇਠ’ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਬੂਟਾ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਦੋ ਰਵਿਦਾਸ ਮੰਦਰ, ਇਕ ਮਸਜਿਦ, ਦੋ ਚਰਚ, ਪੀਰ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾ, ਬੀਬੀ ਮਿਲਾਵੀ ਦੇਵੀ (ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਸਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਸੀ) ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ ਪਰ ਬੂਟਾ ਮੰਡੀ ਦੇ ਸੇਠ ਇੱਥੇ ਇਕ ਵੀ ਕਾਲਜ, ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।’ -ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਲੜਾਈ-

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ‘ਪੰਜਾਬ ਅਲਾਈਨੇਸ਼ਨ ਐਕਟ 1901’ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਗੈਰ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖੇਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਦਾ ਹੱਕ ਖੋ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਡਾ. ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਵਿਧਾਨ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ 1901 ਵਾਲਾ ਕਾਲਾ ਕਾਨੂੰਨ ਰੱਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਹੁਣ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਖ਼ਾਲੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਨਿਕਾਸੀ ਭੂਮੀ (ਇਵੈਕਿਉ ਲੈਂਡ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਨਜਾਇਜ਼ ਕਬਜ਼ੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਿਪਬਲਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਮੰਗ ਸੀ ਕਿ ਨਿਕਾਸੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਭੂਮੀਹੀਣ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਨੇ ਇਕ ਪੱਤਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਿਚ ਇਕ ਵਫ਼ਦ ਮੌਕੇ ਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਕੱਤਰੇਤ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ। ਕੈਰੋਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ ਪਰ ਫੇਰ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਕੈਰੋਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ‘ਜੱਟ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ਉਹ ਤਾਂ ਸੁਹਾਗੇ ਤੋਂ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਉੱਤਰਦਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?’ ਬਾਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ‘ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਸਾਡਾ ਵਰਗ ਖ਼ੂਨ ਪਸੀਨਾ ਵਹਾ ਕੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਮ ਜੱਟ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਤੋਂ ਇਕ ਦੁੱਧ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਪਿਲਾ ਕੇ ਹੱਤਿਆ ਕਰਵਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੱਟ ਸੂਰਬੀਰ ਹੈ।’ ਕੈਰੋਂ ਅਜਿਹੇ ਉਤਰ ਸੁਣਨ ਦਾ ਆਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਬਾਲੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਥਪਥਪਾਈ। ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ‘ਸ਼ਾਬਾਸ਼! ਕੋਈ ਤਾਂ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।’ ਇਹ ਮੰਗ ਮੰਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਸੀ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਪਬਲਿਕ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਭੂਮੀ ਸੁਧਾਰ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਰਿਪਬਲਿਕ ਪਾਰਟੀ ਨੇ 20 ਮਈ 1964 ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਈਕਲ ਸਵਾਰ ਜਥਾ ਦਿਲੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਇਹ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਗਈ। -ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਤੇ ਕੈਰੋਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਉਤਰ ਜਾਣਾ-

ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸੀ, ਅਕਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣ ਕਰਕੇ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਬਾਉਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਚਹੇਤਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਮਨ ਮੁਟਾਵ ਹੋ ਗਿਆ ਸਮਝੋ ਉਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਕੈਰੋਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਸੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਲੁੱਟ ਮਚਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਦੋਨੋ ਬੇਟੇ ਸੁਰਿੰਦਰ ਤੇ ਗੁਰਿੰਦਰ ਨੇ ਊਧਮ ਮਚਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਮ ਕੌਰ ਨੇ ਵੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਹੱਥ ਰੰਗ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਕੈਰੋਂ ਦੀ ਸਾਖ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਕਲੰਕਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਨਤਾ ਨਰਾਜ਼ ਸੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਮੰਗ ਉੱਠੀ ਕਿ ਕੈਰੋਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਿਪਬਲਿਕ ਪਾਰਟੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਨੇ ਇਕ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ। ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ, ਚੌਧਰੀ ਦੇਵੀ ਲਾਲ (ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ), ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ (ਹਿੰਦ ਸਮਾਚਾਰ ਗਰੁੱਪ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ), ਯਗਿਆਦੱਤ ਸ਼ਰਮਾ (ਸਾਬਕਾ ਸਾਂਸਦ), ਅਬਦੁਲਗਨੀ ਡਾਰ (ਮੈਂਬਰ ਰਾਜ ਸਭਾ), ਆਦਿ ਸਨ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਲਈ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣੀ। ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ, ਚੌਧਰੀ ਦੇਵੀ ਲਾਲ, ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ, ਅਬਦੁਲਗਾਨੀ ਡਾਰ? ਯਗਿਅਦੱਤ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੇਤਾ ਸਨ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰਾਮ ਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ, ਅਚਾਰੀਆ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਨੇ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਜਾਂਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਣਿਆ, ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਜਸਟਿਸ ਸੁਧੀ ਰੰਜਨ ਦਾਸ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਦਾਸ ਕਮਿਸ਼ਨ’ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਰੋਂ ਵਿਰੁੱਧ 8 ਮਾਮਲੇ ਸਾਬਤ ਹੋਏ। ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਪਾਲਤੂਆਂ ਨੇ ਜੀਟੀ ਰੋਡ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। -ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੋਣ ਹਰਾਈ- ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੰਗੜਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਦਲਿਤਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਰੋਸ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ‘ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਬਹੁ ਸੰਖਿਆ ਪੈਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਧਾਰਾ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਰਹੂ ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬਹੁ ਸੰਖਿਆ ਵਾਲੇ ‘ਜੱਟ ਸਿੱਖਾਂ’ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦਲਿਤਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਗੈਰ ਜੱਟ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ।’ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜੱਟ ਮਤਲਬੀ ਭਾਵ ਸੁਆਰਥੀ ਤੇ ਉਗਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਸੁਆਰਥ ਕਰਕੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਹਵਾਵਾਂ ਜਹਿਰਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਖੀ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖੀ ਗੈਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਜਨਰਲ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਚੋਣ ਲੜਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਖ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ (ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਕਾਂਗਰਸ), ਸੰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ (ਸਵਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ ਸਾਬਕਾ ਆਈ ਜੀ) ਅਤੇ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ (ਰਿਪਬਲਿਕ ਪਾਰਟੀ ਅੰਬੇਡਕਰ ਵਾਦੀ) ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਸੀ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਨੀਤੀ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਅਕਾਲੀ, ਜਨ ਸੰਘੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬੇੜਾ ਗ਼ਰਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਕਰੀਬ 200 ਚੋਣ ਕਾਮੇ ਬਾਲੀ ਹੋਰਾਂ ਤੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਛਾ ਗਏ। ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਕਦੇ ਦਿਲੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਹਲਕੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਚੋਣ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਡੇਰਾ ਲਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਅੱਗੇ ਗਿੜਗਿੜਾਨਾ, ਪੈਸਾ, ਦਾਰੂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਲਖਨਊ ਵਿਚੋਂ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਵੀ ਬੁਲਾਈਆਂ। ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਹਲਕੇ ਵਿਚ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਸੀ, ਆਖ਼ਿਰ ਉਹ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਰਨਾ ਵਿਚ ਜਾ ਪਿਆ । ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ‘ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਵਾਇਆ, ਕਿ ਜੇਕਰ ਬਾਲੀ ਜਿੱਤ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਜੱਟ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਵਾਏਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬੇਗਾਰ ਕਰਵਾਏਗਾ’ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਵੋਟਰ ਜਾਤੀਗਤ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਹਿ ਗਏ ਤਾਂ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਜਿੱਤ ਗਿਆ। ਬਾਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ‘ਇਸ ਚੋਣ ਵਿਚ ਗ਼ਰੀਬੀ, ਬੇਕਾਰੀ, ਭੁੱਖਮਰੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਰੋਕਣ ਦੀ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਾਡੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਗਊ, ਗੀਤਾ, ਗੰਗਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਾਤੀਗਤ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਪਰਪੱਕ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿੰਤਾ ਹੈ। -ਕੋਰਟ ਕੇਸ, ਧਮਕੀਆਂ- ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ, ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਜੀਵਨ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਦਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਧਮਕੀਆਂ, ਕੋਰਟ ਕੇਸ ਤਾਂ ਹੋਣੇ ਹੀ ਸਨ। ਧਮਕੀਆਂ ਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਕੋਰਟ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵੀ ਲੰਬੀ ਹੈ। ਗੁਰਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਭੀਮ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਲਈ 800 ਰੁਪਏ ਲਏ ਤੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਝੂਠਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕੁੱਟ ਮਾਰ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਇਕ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ। ਤੀਜਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕਾਂਗਰਸੀਆਂ ਨੇ ਸਾਧੂ ਰਾਮ ਐਮਪੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਦੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਚੱਕ ਹਕੀਮਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਰਵੀਦਾਸ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ 27 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਚੌਥਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਭੀਮ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਇਕ ਖ਼ਬਰ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਮੁਕੱਦਮਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਐਕਸਾਈਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਕੇਸੀ ਸੁਲੇਖ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਜੱਜ ਬਨ੍ਹਵਾਰੀ ਲਾਲ ਨੇ ਉਹ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਉਤਰਵਾਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਵਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਫੇਰ ਅਗਲਾ ਮੁਕੱਦਮਾ, ਜਾਣੀ ਕਿ ਕਈ ਸਾਰੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਨੇ ਭੁਗਤੇ। 16 ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਇਕ ਕਿਤਾਬਚੇ ‘ਰੰਗੀਲਾ ਗਾਂਧੀ’ ਕਰਕੇ ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਕੇਸ ਦਰਜ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਕਿਤਾਬਚੇ ਤੇ ਕੁੱਲੂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੁਕੱਦਮਾ ਭੁਗਤਣਾ ਪਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬ ‘ਰਾਵਣ ਬਨਾਮ ਰਾਮ :ਪੂਜਨੀਏ ਕੌਣ? ਹੈ ਤੇ ਵੀ ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ 295 ਏ ਤਹਿਤ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ‌ਗਿਆ। -ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਨੰਦ ਤੇ ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ-

ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਹਾਲ ਜਲੰਧਰ ਤੇ ਆਮ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਨਵਾਂ ਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਮਿਲਵਰਤਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਟੇਜਾਂ ਵੀ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ ਨਾਲ ਤਾਂ ਕਈ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅੱਜ ਹਿੰਦ ਸਮਾਚਾਰ ਗਰੁੱਪ, ਜਗਬਾਣੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਅਦਾਰਾ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ। -ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ- ਲਾਹੌਰ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਥਾਈਲੈਂਡ, ਚੀਨ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਫਰਾਂਸ, ਕੈਨੇਡਾ, ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਆਦਿ ਕਈ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। -ਪਰਿਵਾਰ-

ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੇਟੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨਾਗਰ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਬੇਟੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਨੀਤਾ ਭਾਰਦਵਾਜ ਹੈ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਬੇਟੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਜਾਤਾ ਸਲੱਣ ਹੈ ਵੱਡੇ ਬੇਟੇ ਦਾ ਨਾਮ ਰਾਹੁਲ ਬਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਬੇਟੇ ਦਾ ਨਾਮ ਆਨੰਦ ਬਾਲੀ ਹੈ। -ਕਮੀਆਂ- ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਵਿਚ ਕਮੀਆਂ ਹੀ ਕਮੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਵਿਚ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਕਮੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਉਹ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਅੱਖੜ ਪੁਣਾ, ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦਲਿਤ ਵਿਦਵਾਨ ਸਮਝਣਾ (ਜੋ ਹੈ ਵੀ), ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਤਵੱਜੋ ਨਾ ਦੇਣਾ ਆਦਿ ਆਦਿ ਕਮੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਕਮੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਨਾ ਦੇਖੀਆਂ ਹੋਣ, ਪਰ ਧੰਨ ਹੈ 92 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਰਹੇ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ, ਅੱਜ ਵੀ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਨਿੱਤ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੀਮ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸੋ ਮੈਂ ਲਾਹੌਰੀ ਰਾਮ ਬਾਲੀ ਬਾਰੇ ਜੋ ਲਿਖ ਸਕਿਆਂ ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ ‘ਅੰਬੇਡਕਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਅਰਥ, ਆਤਮਕਥਾ : ਆਰਐਲ ਬਾਲੀ’ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਮਘਦੇ ਕੋਲਿਆਂ ਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਚੱਲ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨਿਧੜਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਭਰੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ... ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅਕੀਦਾ 8146001100